Zmniejszająca się rentowność produkcji mleka skłania do poszukiwania oszczędności. W wydatkach ponoszonych na remont stada istotną pozycję zajmują koszty związane z zakupem lub odchowem jałówek.

Stop "okrągłej" jałówce!

W jednym i drugim przypadku wysokość ponoszonych kosztów uzależniona jest od wieku, w którym zwierzęta wchodzą do stada krów. To z kolei modyfikowane jest intensywnością ich żywienia, zwłaszcza w pierwszym roku życia. Zbyt skąpe żywienie opóźnia wiek pierwszego wycielenia i wymaga większej liczby jałówek remontowych. Nadmiernie intensywne wprawdzie przyspiesza dojrzałość hodowlaną, ale jednocześnie może prowadzić do nadmiernego ich otłuszczenia. W Polsce dominuje właśnie model „okrągłej” jałówki. Duża część jałówek remontowych wchodzących do stada jest za tłusta, co powoduje, że w ostatnich tygodniach ciąży i po wycieleniu zwierzęta nie mają apetytu i w konsekwencji narażone są na zaburzenia metaboliczne i inne schorzenia. Ważne jest zatem, aby w okresie odchowu nie popełniać błędów żywieniowych i starannie kontrolować jego przebieg.

Wiek pierwszego wycielenia

W odchowie jałówek rasy HF lub mieszańców z dużym udziałem krwi tej rasy dąży się do uzyskania wycieleń w wieku ok. dwóch lat. Warunkiem tego jest skuteczne krycie jałowic już w wieku ok. 14-15 miesięcy. Jednak to nie wiek zwierząt, lecz ich wyrostowość i masa ciała powinny być podstawowymi kryteriami wyboru odpowiedniego terminu krycia. Dla jałówek rasy HF za optymalny przyjmuje się okres, w którym zwierzęta uzyskują masę ciała ok. 350-380 kg i wysokość w kłębie ok. 125 cm (tabela 1). Przed samym wycieleniem jałówki powinny uzyskać m.c. ok. 580-600 kg, przy wysokości w kłębie 135-140 cm i kondycji 3,40-3,50 BCS. Dla osiągnięcia powyższych wskaźników wymagane jest, aby w okresie odchowu zwierzęta uzyskiwały średnie dzienne przyrosty m.c. na poziomie ok. 750-800 g. Wzrost i rozwój jałówek nie są jednak równomierne w całym okresie odchowu, co odrobinę komplikuje sprawę.

Intensywność żywienia

Odsadzane od mleka cielęta powinny charakteryzować się dobrym zdrowiem, odpowiednim wzrostem i być przyzwyczajone do pobierania pasz stałych. Poziom żywienia jałowic w późniejszym okresie, szczególnie od 3. miesiąca życia, w dużym stopniu wpływa na ich późniejszą użytkowość mleczną. Wynika to z tego, że już od ok. 85-90 kg m.c. rozpoczyna się u nich intensywny wzrost i kształtowanie gruczołu mlekowego, szczególnie pod względem jakościowym. Krytycznym okresem jest czas poprzedzający osiąganie dojrzałości płciowej. U jałówek HF przypada to na 8.-10. miesiąc i m.c. ok. 300-330 kg. Z tego powodu skarmiane w tym okresie pasze muszą charakteryzować się najwyższą jakością, a żywienie powinno być zgodne z zapotrzebowaniem. Zbyt słabe żywienie energetyczne w okresie poprzedzającym osiągnięcie dojrzałości płciowej powoduje opóźnienie w wystąpieniu pierwszego cyklu rujowego. Częściej jednak mamy do czynienia z przekarmieniem, które pozwala osiągać przyrosty dzienne powyżej 900-950 g. Ich przyczyną są zwykle nadmierne ilości pasz treściwych w dawce, przekarmianie jałówek kiszonką z kukurydzy lub niedojadami od krów mlecznych. Takie postępowanie umożliwia z jednej strony wcześniejsze osiągnięcie dojrzałości zwierząt do rozpłodu, z drugiej jednak wywiera niekorzystny wpływ na rozwój tkanki gruczołowej wymienia. Nadmiar energii w dawce zwiększa liczbę komórek tłuszczowych, które w kolejnych miesiącach zaczynają gromadzić tłuszcz kosztem tkanki gruczołowej, odpowiedzialnej za produkcję mleka. Tłuste wymię to zmniejszenie wydajności mleka w pierwszej i w kolejnych laktacjach, nawet o 800-1000 kg. Popełnionych błędów nie da się niestety nadrobić w późniejszym czasie.

W okresie poprzedzającym osiągnięcie dojrzałości płciowej dawka pokarmowa powinna być oparta na kiszonce z traw przewiędniętych, kiszonce z całych roślin zbożowych, sianie lub niewielkiej ilości kiszonki z kukurydzy. W dawce powinny znaleźć się także dodatki białkowe, szczególnie zasobne w składniki ulegające stopniowemu rozkładowi w żwaczu, np. śruta poekstrakcyjna sojowa (0,2-0,3 kg) lub rzepakowa (0,4-0,5 kg), oraz specjalistyczne dodatki mineralno-witaminowe dla jałówek, zapewniające właściwy rozwój kośćca (0,2-0,3 kg). Zapotrzebowanie jałówek na składniki pokarmowe uzależnione jest od rasy, masy ciała i spodziewanych przyrostów dziennych.

Przed zacieleniem

Od 7. miesiąca życia powinno się stopniowo redukować udział paszy treściwej w dawce do ok. 1,0 kg/dz./szt. na korzyść pasz objętościowych, które mają zapewnić prawidłowy rozwój żwacza. Po ukończeniu pierwszego roku życia tempo wzrostu jałówek słabnie, dlatego zasadne jest zmniejszenie intensywności żywienia już na początku drugiego roku ich życia. W okresie zimowym podstawą żywienia powinny być kiszonki z traw przewiędniętych i inne kiszonki, których łączna ilość w dawce nie powinna przekraczać 20-25 kg, oraz siano lub słoma (do 3-4 kg/dz.). Kiszonkę z kukurydzy należy ograniczyć do 8 kg/dz./szt. ze względu na jej właściwości tuczące. Warto także skoncentrować się na zapewnieniu pokrycia zapotrzebowania jałówek na białko poprzez zwiększenie udziału w dawce dodatków białkowych (śrut poekstrakcyjnych) lub zasobnych w białko pasz objętościowych, np. kiszonki z lucerny. W celu lepszego manifestowania się rui na 1-2 miesiące przed spodziewanym kryciem zaleca się zwiększyć udział pasz treściwych w dawce pokarmowej nawet do 2 kg/dz.

Po zacieleniu

Żywienie jałówek po zacieleniu nie ma zdecydowanego wpływu na ich późniejszą użytkowość mleczną. Wyjątkiem może być ich nadmierne otłuszczenie (zatuczenie), które sprzyja występowaniu trudnych porodów, zatrzymania łożyska, ketoz, stanów zapalnych wymienia i innych schorzeń. Mało korzystne jest również wychudzenie zwierząt, u których zbyt niska powycieleniowa masa ciała (poniżej 480 kg) może być przyczyną zmniejszenia produkcji mleka (nawet o 800 litrów w pierwszej laktacji). Skutecznie pokryta jałówka powinna być żywiona przede wszystkim paszami objętościowymi dobrej jakości i dodatkami mineralno-witaminowymi.  Pobiera wtedy ok. 9 kg s.m. dziennie, w której koncentracja białka (ok. 12%) i energii powinna być znacznie niższa niż w okresie poprzedzającym krycie. Pasze treściwe należy przeznaczyć tylko dla jałówek w słabej kondycji lub jako dodatek do pasz objętościowych słabej jakości. Udział kiszonki z kukurydzy w dawce powinien być ograniczony nawet o połowę.

Okres przejściowy

Od 4.-6. tygodnia przed wycieleniem do końca 3. tygodnia po wycieleniu trwa u jałówek okres przejściowy. Organizm zwierząt przygotowuje się wtedy do pierwszego porodu i laktacji. Prawidłowy przebieg tego okresu zmniejsza ryzyko wystąpienia chorób metabolicznych i zaburzeń w rozrodzie, a przez to decyduje o wynikach produkcyjnych w pierwszej laktacji. Celem okresu przej-ściowego jest z jednej strony maksymalizacja pobrania paszy i adaptacja mikroorganizmów żwacza do nowych pasz w dawce pokarmowej, z drugiej natomiast minimalizacja ujemnego bilansu energii i ograniczenie nadmiernego uruchamiania rezerw tłuszczowych ciała po wycieleniu. Z tego powodu na 1-2 tyg. przed wycieleniem prawie połowę pobieranej przez zwierzęta suchej masy mogą stanowić pasze treściwe zawierające duże ilości skrobi (ziarno zbóż). Istotne jest jednak ostrożne ich wprowadzanie do dawki w taki sposób, aby stopniowo zwiększać populacje bakterii amylolitycznych w żwaczu. Dodatek paszy treściwej przed wycieleniem w ilości dochodzącej do 4 kg, poza zwiększeniem koncentracji energii i białka w dawce, stymuluje także rozwój błony śluzowej żwacza, która zapewnia intensywne wchłanianie produktów fermentacji, a przez to ogranicza ryzyko wystąpienia kwasicy i kulawizn. Szczególnie cenne w tym względzie jest ziarno kukurydzy, które powinno być zadawane w ilości ok. 1 kg/dz. Dominującą paszą objętościową w dawce może być kiszonka z kukurydzy. W przypadku skarmiania pasz systemem TMR konieczne jest umieszczenie w dawce słomy lub siana w ilości 0,5-1,0 kg/dz. Należy zwrócić uwagę także na żywienie mineralno-witaminowe (zwiększenie odporności zwierząt), a w szczególności na wystarczającą ilość w dawce witaminy E oraz selenu, cynku i miedzi. Unikać należy kationów sodu (Na) i potasu (K), których duże ilości znajdują się w dawkach pokarmowych dla krów w laktacji (kwaśny węglan sodu i inne dodatki mineralne). Średni dobowy przyrost masy ciała od zacielenia do 6. tygodnia przed wycieleniem powinien wynosić 850-900 g, natomiast w dwóch ostatnich miesiącach ciąży ok. 850 g. Jałówki wchodzące do stada krów powinny być w kondycji 3,2-3,3 BCS. Cieląca się jałówka powinna być wyrośnięta, ale zdecydowanie chudsza od krowy wieloródki.

Podsumowanie

Prawidłowy odchów jałówek hodowlanych jest podstawowym warunkiem ujawnienia się genetycznych predyspozycji zwierząt do wysokiej produkcji mleka w późniejszym okresie ich użytkowania. Zaangażowanie i dbałość o właściwy jego przebieg zwrócą się w wymiernych efektach ekonomicznych wynikających z poprawy zdrowotności i produkcyjności przyszłych mlecznic.

(źródło: trouw i MY 6/2009)